Muzyka kościelna, a muzyka liturgiczna

Muzyka kościelna

W Konstytucji o Liturgii świętej czytamy, iż „muzyka kościelna będzie tym wznioślejsza im ściślej zespoli się z czynnością liturgiczną” (Sobór Watykański II, Konstytucja o Liturgii św. Sacrosanctum concilium, Rzym, 4.12.1964, op. cit., s.73). Oznacza to, że rozumienie tego terminu opisane w Konstytucji o Liturgii było odmienne od współczesnego. Podkreśla to ks. Ireneusz Pawlak wspominając o znaczeniu pierwotnym tego terminu – jako muzyce, która jest właściwa dla liturgii (Por. Ks. I. Pawlak, Muzyka liturgiczna po Soborze Watykańskim II w świetle dokumentów Kościoła, [w:] Polyhymnia, oprac. B. Strachowska, wyd. 2, Lublin 2001, s. 55 ). Szukając odpowiedzi na pytanie czym jest muzyka kościelna, warto zwrócić uwagę na jej pochodzenie kulturowe. Jest ono ściśle związane wyłącznie z chrześcijańskimi wspólnotami wyznaniowymi (zob. Konferencja Episkopatu Polski, Ogólne Wprowadzenie do Mszału Rzymskiego). Oczywistym wnioskiem jest to, że muzyką kościelną nie może być muzyka wyznań niechrześcijańskich (Por. I. Pawlak, s. 56). Niemniej jednak, nazwa ta wskazuje na muzykę, która jest wykonywana w Kościele, rozumianym nie tylko jako budynek, ale przede wszystkim jako społeczność wiernych. Katolicyzm pod względem obrządku, ma ściśle określone reguły. Sposób sprawowania mszy św. jest sprecyzowany w Mszale Rzymskim. „Kościół musiał niekiedy przeciwstawiać się przekraczaniu pewnych granic, aby z prawdziwym postępem nie wkradły się tu rzeczy światowe, obrzędom świętym obce i mogące je zniekształcić” (Zob. Pius XII, Encyklika Musicae Sacre Disciplina, 25.12.1955). Wpływ Kościoła na zmiany w muzyce kościelnej był istotny. Na szczególną uwagę zasługuje fakt wymieniania w tej encyklice muzyki sakralnej jako tożsamej do muzyki kościelnej. Nasuwają się więc pytania dotyczące znaczenia oraz rozróżnienia pojęć: muzyki sakralnej, kościelnej oraz liturgicznej. Czy ta muzyka może być ograniczona wyłącznie do współistnienia z czynnościami liturgicznymi, ze względu na swój rzymskokatolicki charakter? Jak pisze ks. Pawlak, spora część kompozycji, zwanych kościelnymi, będzie mogła zostać wykonana podczas liturgii (Por. I. Pawlak, s. 56). Pozostaje jednak niepodważalne, że nadzór i ingerencja Kościoła – w trosce o ustalenie dobrych granic – są konieczne. Wiele kompozycji, zwanych „kościelnymi”, pozostanie w sferze nieliturgicznej, wyznaczając jej nieco odmienny zakres niż muzyka liturgiczna. 

Muzyka liturgiczna

Rzymskokatolicki obrzęd Kościoła zakłada zorganizowanie liturgii według określonych zadań (Por. Kongregacja Obrzędów, Instrukcja Eucharisticum misterium, 25.05.1967, 7 i 9). Tak więc muzyka liturgiczna, jako integralna część liturgii, podlega władzy kościelnej i jej ocenie (Zob. Kongregacja ds. Kultu Bożego i Dyscypliny Sakramentów, Instrukcja Redemptionis …,18). Nie każda muzyka, którą słyszymy w liturgii jest odpowiednia. Muzyka liturgiczna powinna być rozumiana jako „kompozycje, które zgodnie z przepisami kościelnymi współtworzą święte obrzędy. W wypełnianiu funkcji znaku liturgicznego muzyka posługuje się różnymi formami, gatunkami i rodzajami, zarówno wokalnymi, wokalno–instrumentalnymi, jak i instrumentalnymi” (Konferencja Episkopatu Polski, Instrukcja Episkopatu Polski o muzyce kościelnej, Lublin, 14.10.2017, s. 2.) 

Przepisy zawarte w dokumentach kościoła, którymi kieruje się muzyka liturgiczna, można odnieść bezpośrednio do definicji pieśni liturgicznej. Nie jest ona muzyczną oprawą, a integralną częścią liturgii. Natomiast śpiew liturgiczny jest związany ściśle ze słowem – pełni funkcje służebną w uroczystej liturgii (Por. Sobór Watykański II, Konstytucja o Liturgii…, Rzym, 4.12.1964, s.73, n.112). Już święty Paweł, poucza nas: „z całą mądrością nauczajcie i napominajcie siebie, psalmami, hymnami, pieśniami pełnymi ducha, pod wpływem łaski śpiewając Bogu w waszych sercach” (Wydawnictwo Pallottinum, Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu, List do Kolosan 3,17, Poznań 2008, s.1538). Tak więc, według tego tekstu, pieśń jest śpiewem, który odznacza się natchnieniem Ducha, ma konkretne cele: naucza i napomina. Jednocześnie jest to śpiew skierowany przede wszystkim ku Bogu. Instrukcja Musicam Sacram precyzuje owe cele muzyki liturgicznej (w tym pieśni), jako dążenie do chwały Bożej i uświęcenia wiernych. Podkreślając jednoznacznie, że aby możliwe było dopuszczenie jej do liturgii, musi posiadać przymioty, które są wymagane przez Kościół (Por. Święta Kongregacja Obrzędów Instrukcja o Muzyce Świętej w Liturgii Musicam Sacram, 5.03.1967, n. 5). Nie mogą więc być to dowolnie wybrane piosenki, które mogą uchybiać doskonałości formy lub świętości (Por. Święta Kongregacja Obrzędów Instrukcja o Muzyce Świętej w Liturgii Musicam Sacram, 5.03.1967, n. 5). 

Magdalena Włodarczak